درباره فلسفه علم

بحث با این سوال شروع شد که آیا فلسفه پیشرفت میکند یا خیر؟ این سوالی است که راجر اسکروتن در کتاب تاریخ مختصر فلسفه پرسیده است. او فلسفه را از لحاظ پیشروندگی، در میان طیفی میداند که دو سر طیف دو نظام ادبیات و علم(Science) قرار دارند؛ علم پیشرفت میکند و ادبیات پیشرفت ندارد. اینجا پیشرفت به معنای به روز بودن است به این معنا که کسی مدعی نیست ادبیات امروز غنی تر از ادبیات دیروز است و نیازی به خواندن آن نیست.

حال سوال این است که جایگاه فلسفه علم در این طیف کجاست؟

دکتر یغمایی با توجه به بررسی ای تاریخی-اجتماعی ( دقت کنید ایشان تاکید کردند بررسی تاریخی-اجتماعی است) مدعی هستند، فلسفه علم بر روی آن طیف در حد فاصل میان فلسفه و علم قرار دارد ولی به سمت علم بیشتر گرایش داشته است. یعنی بیشتر از اینکه به فلسفه نزدیک باشد به علم نزدیک است.

این ادعا از سه جهت مورد بررسی قرار گرفت: ملاحظات موسسه ای، روش ، و محتوا

1.      ملاحظات موسسه ای.

1-1     در دانشگاههای برتر دنیا (احتمالا برتر را باید در "" گذاشت اما به گمانم ایشان نگذاشتند.) در رشته فلسفه علم چه میگذرد. بررسی دکتر یغمایی بر روی دو دانشگاه پیتسبورگ و آیروین کالیفرنیا بود و میگفتند که مدل فلسفه علم در ایران از آن جهت که دانشکده های فلسفه علم ما در دانشگاه های صنعتی تاسیس شده اند شبیه به این دانشگاه ها است.

1-2     در  ژورنالهای برتر فلسفه علم دنیا چه میگذرد. بررسی به طور خاص بر روی دو ژورنال philosophy of science و The British Journal for Philosophy of science  و در بازه زمانی(2009 تا 2013)

نتیجه صحبتها و اعداد وارقام و آمارها حاکی از این بود که فلسفه این دانشگاه ها تقریبا همگی در رشته های خاص فلسفه علم ورود پیدا کرده اند و کمتر فیلسوفی به فلسفه عام پرداخته است. همچنین در مجلات معتبر نامبرده نیز بیشتر مقالات به همان حوزه ها و با مد نظر قرار دادن سوالات علوم مختلف به ویژه زیست شناسی و فیزیک نوشته شده است.

2.      روش

2-1 اوایل قرن بیستم (logicism)

2-2 نیمه قرن بیستم(structuralism)

2-3 اوایل قرن بیست و یکم (category theory)

 

در این قسمت دکتر یغمایی در یک سیر تاریخ از اوایل قرن بیستم ، یعنی از مواجهه ریاضیات با مسائل درونی اش(مثل کارکرد توابع و نظریه مجموعه ها ) شروع کردند و به راه حلهای فرگه و هیلبرت، و به مسائل درونی علم (نسبیت و کوانتوم) اشاره کردند. سپس ویژگی های دیدگاه مورد قبول ان دوره را توضیح دادند(1.نظریه های علمی مجموعه ای از گزاره ها هستند؛ 2.که میتوان آنها را به مشاهدتی و نظری تقسیم کرد؛ 3.و میتوان آنها را به اصول موضوعه د رمنطق مرتبه اول بازگرداند). سپس مشکلات این مشکلات این دیدگاه را بیان کردند(1. مسائل فلسفه علم میراث دار مسائل فلسفه زبان هم شد.2. تمیز میان مشاهدتی و نظری دشوار بود.3. ایا منطق مرتبه اول ابزار مناسبی برای طبقه بندی هست؟ )

در نیمه قرن بیستم دو رویکرد بدیل برای ان دیدگاه ارائه شد(1. دیدگاه کوهنی 2. دیدگاه سمنتیکی)

دکتر یغمایی با ذکر این نکته که ما(دانشجویان فلسفه علم منظورشان بود و به طور خاص امیرکبیری ها را مدنظر داشتند) به اندازه کافی درباره دیدگاه کوهنی شنیده ایم ، ویژگی های آن دیدگاه دیگر را توضیح دادند و در اخر هم مختصری category theory  را توضیح دادند و از قول دکتر داودی گفتند که ظاهرا امروزه زبان category theory  زبان رایج فلاسفه علم در امریکا است.

 

3.      محتوا(content)

3-1 متافیزیک مبتنی بر علم مدرن شده است

3-2 مسائل درونی علم مورد علاقه فلاسفه علم قرار گرفته است.( مثلا در فلسفه زیست شناسی، مسائل مربوطه به انتخاب طبیعی و نیز نقش شناس(اصلاح میشود: شانس) در این نظریه و یا در فلسفه فیزیک، مسائل مربوط به فضا و زمان ، و تفسیر مکانیک کوانتوم از جهان و... )

نتیجه این سخنرانی این ادعا را تقویت کرد که فلسفه علم در دنیا در حال تمایل به مسائل علم است ولی فلسفه علم ایران در فلسفه علم پنجاه سال پیش دنیا متوقف شده است.

اگرچه دکتر یغمایی چندبار تاکید کردند که اصلا قصد ارزش گذاری ندارند اما سوالی که احتمالا انگیزه این تحقیق شده بود سوالی است قابل تامل؛ مدل فلسفه علم ما در ایران چیست؟ اگر مدل ما همان مدل غربی است، چرا در 50 سال قبل آن متوقف شده ایم؟ اگر مدل ما غربی نیست، پس مدل ما چیست؟ اگر  دوست نداریم مدل ما غربی باشد، پس مدل ما چیست؟


پینوشت1: لطفا دوستانی که در جلسه حاضر بودند اشکالات و یا کمبودهای اساسی متن و یا اگر صورت بندی بهتری از سوال به خاطر دارند را بفرمایند.
پینوشت2: میدانم که باید حداقل فاصله بین دو پست را رعایت کنم اما ترسیدم از صرافتش بیافتم و دیگر ننویسم.